www.omslag.nl  ZOZ nr. 83  www.supermacht.nl   01-02-2008

De wereld produceert meer voedsel dan ooit in de geschiedenis van de mensheid, maar tegelijk lijdt meer dan een op de tien mensen op aarde honger. De honger van achthonderd miljoen mensen valt samen met een ander historisch unicum: ze worden in aantal overtroffen door de één miljard mensen op deze planeet die te zwaar zijn.

Wereldhonger en overgewicht zijn symptomen van hetzelfde probleem. Te dikke mensen en hongerlijdende mensen zijn met elkaar verbonden door de productieketens waarlangs voedsel van het land naar ons bord komt. Gedreven door winstbejag bepalen en beperken de bedrijven die ons eten verkopen hoe wij eten, en hoe we over eten denken. De beperkingen zie je het duidelijkst in het fastfood-restaurant, waar het keuzespectrum loopt van een McMuffin tot een McNugget. Maar zelfs als we ons buiten het gezichtsveld van Ronald McDonald wanen, zijn er verborgen structurele beperkingen.

Voedingsindustrie
Ga bijvoorbeeld eens appels kopen. In supermarkten in Noord-Amerika en Europa is de keuze beperkt tot een handvol soorten: Fuji, Braeburn, Granny Smith, Golden Delicious en misschien nog een paar andere. Waarom die? Omdat ze er mooi uitzien: we houden van hun glimmende en vlekkeloze huid. Omdat hun smaak er een is die voor de meerderheid onproblematisch is.

Maar ook omdat ze ertegen kunnen om te worden getransporteerd over grote afstanden. Hun huid barst of vlekt niet als ze heen en weer worden gesmeten tijdens de kilometers van boomgaard tot winkelschap. Ze reageren goed op de poetstechnologiën en -mengsels die dat transport mogelijk maken en ervoor zorgen dat de appels mooi zijn op de planken. Ze zijn gemakkelijk te oogsten. Ze reageren goed op bestrijdingsmiddelen en industriële productie. Om die redenen vinden we geen Calville Blanc, Black Oxford, Zabergau Reinette, Kandil Sinap of de oeroude en eerbiedwaardige Rambo in de schappen.

Wat we kiezen is niet geheel en al onze eigen keuze omdat, zelfs in een supermarkt, het menu niet is 'opgesteld op basis van onze voorkeuren, en ook niet de seizoenen, noch van waar we zijn, of het hele spectrum van beschikbare appels, en ook niet aan de hand van het hele spectrum vin beschikbare voeding en smaken - maar door de macht van de voedingsindustrie.

Macht in wenig handen
Nederland, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Oostenrijk en België tellen samen 160.000.000 consumenten. Dat vertaalt zich in 89.000.000 klanten in 170.000 winkels. De distributie in deze landen wordt gedomineerd door 600 supermarktketens, die op hun beurt gebruik maken van slechts 110 inkooppunten. Die inkopers werken met 8600 fàbrikanten en 80.000 half-fabrikanten. De goederen komen van 160.000 leveranciers die uiteindelijk een beroep doen op 3.200.000 telers en producenten - al is dat een onderschat cijfer, want miljoenen boeren en landarbeiders, die allerlei tropische fruit - en groentesoorten kweken voor de export, leven buiten de rijkste landen van de wereld. Aan beide uiteinden van de keten die akker en bord verbindt, bevinden zich miljoenen mensen. In het midden zien we echter een knelpunt waar de macht geconcentreerd is in zeer weinig handen.

We leven in een wereld met een paar bedrijven die kopen en verkopen; zij vormen de wespentaille van het mondiale voedselsysteem. Het hele proces van verschepen, bewerken en transporteren van voedsel over grote bestanden vereist een grote hoeveelheid kapitaal - je moet rijk zijn om dit spel te kunnen spelen. Het is ook een spel dal schaalvoordelen heeft: hoe groter een bedrijf is, en hoe meer transport en logistiek het doet, des te goedkoper het is voor dit bedrijf om in de business te zitten. Er bestaan tenslotte geen familiebedrijfjes in de internationale voedseldistributie. De kleine vissen zijn verzwolgen door de Leviathans van distributie en aanbod. En wanneer het aantal bedrijven dat de routes van boeren naar consumenten controleert klein is, hebben ze marktmacht over zowel de mensen die het voedsel verbouwen als de mensen die het eten.
(fragment uit “Buy This”)

Buy This - weten over eten
Onderzoeker Raj Patel werkte ooit bij de Wereldbank en de Wereldhandelsorganisatie, maar tegenwoordig is hij vaker te vinden bij demonstraties tegen zijn voormalige werkgevers. In zijn boek 'Buy This!' beschrijft hij naar eigen zeggen ‘alles wat je niet wilt weten over eten’. Het is een lang relaas over de macht van de voedselindustrie tegenover enerzijds de boeren en kleine producenten en anderzijds de consumenten.

In het laatste hoofdstuk komt hij met oplossingen, die vertrouwd aandoen. Het begint met het ‘transformeren van onze smaak’, dus afwennen wat de voedselindustrie presenteert als ‘lekker’. Ook de adviezen ‘Groente van het seizoen’, ‘eet ecologisch’ en ‘steun de lokale economie’ doen vertrouwd aan. Het boek van Patel maakt vooral heel duidelijk waarom die dingen zo belangrijk zijn.
(DV)

Raj Patel: Buy This! (Uitgeverij De wereld, Haarlem 2007. 286 pag. ISBN 978-90-79051-01-4. Prijs 24,95. Web: www.wereldboeken.nl

V070102INT25006