18 januari 2011    (Auteur: Nora Scheer)

Ik wil graag bepleiten dat de overheid het gebruik van biologische producten stimuleert. 

Wat is biologisch?

Het woord biologisch is ontleend aan de Biologisch-dynamische filosofie van Rudolf Steiner, een antroposofische landbouwpionier rond het begin van vorige eeuw. Bij biologische landbouw staat bodemvruchtbaarheid en natuurlijke groei centraal. Daarbij wordt het landbouwbedrijf als organisme gezien, waarbij niet-natuurlijke elementen, zoals industrieel-chemische producten, vermeden moeten worden. Biologische productiemethoden zijn niet alleen gericht op productie, maar gaan uit van een aantal randvoorwaarden: gezondheid, ecologie, eerlijkheid en zorg. Bij de Biologisch-Dynamische landbouw spelen invloeden uit de kosmos bij de bedrijfsvoering ook een rol, maar dat is bij de Biologische landbouw niet het geval.

Biologische producten, ook wel EKO-producten of Organische producten genoemd, voldoen aan een aantal internationaal opgestelde strenge eisen op het gebied van ingrediënten, productiemethoden, milieu en dierenwelzijn. Van alle landbouwproducten, variërend van alle voedingsmiddelen tot katoen en bloemen, bestaan biologische versies. Maar ook bedrijven die landbouwproducten verwerken, zoals de veehouderij, kunnen op biologische wijze werken en gecertificeerd worden. Alle biologische bedrijven worden internationaal door onafhankelijke instanties gecontroleerd. In Nederland gebeurt dat door SKAL. Verpakte biologische producten zijn herkenbaar aan een aantal vignetten, waarvan in Nederland het EKO vignet het bekendst is.

Ik wil u een viertal argumenten noemen waarom biologische producten gesteund moeten worden.

Een eerste argument is dat is dat biologische landbouw een belangrijke, duurzame oplossing is voor problemen die voortkomen uit traditionele landbouw.

De traditionele landbouw kent enkele ernstige nadelen. Uit concurrentieoverwegingen zijn de bedrijven zeer grootschalig en door de toegepaste monocultuur ernstig afhankelijk van chemische gewasbescherming en het gebruik van kunstmest. De gebruikte gifstoffen zijn vaak schadelijk voor het milieu en de gezondheid. Vervuiling, deels veroorzaakt door de gangbare landbouw, is medeoorzaak van het uitsterven van diersoorten. Ook genetisch gemanipuleerde gewassen doen snel hun intrede in de gangbare landbouw, wat allerlei gevaren met zich meebrengt. De investeringen in mechanisering en automatisering zijn enorm hoog, zodat de boeren sterk afhankelijk zijn van banken en subsidies. De overschotten worden vaak gedumpt in ontwikkelingslanden, wat vaak fataal is voor de lokale economie. De intensieve veehouderij, die bio-industrie wordt genoemd, brengt grootschalig hormoon- en antibioticagebruik met zich mee, terwijl miljoenen dieren op een onaanvaardbare wijze gehuisvest en behandeld worden.

Biologische landbouwbedrijven kennen die nadelen niet of nauwelijks. Het zijn kleine tot middelgrote bedrijven, die meest meerdere gewassen in wisselteelt verbouwen met gebruik van natuurlijke mest en natuurlijke bestrijdingsmiddelen, zoals inheemse insecten of niet-giftige preparaten. Dieren worden op een natuurlijker manier behandeld en hebben bij biologische veehouderijen een aanmerkelijk beter leven dan in de bio-industrie.

De filosofie achter Biologische landbouw is dat er een samenhang is tussen heel veel dingen. Een evenwicht waar je rekening mee moet houden wil je het niet ontregelen. Door deze filosofie is duurzaamheid de kern van de biologische landbouw.

Vóór de industriële revolutie was de mens nauwelijks in staat om de natuur te ontregelen. Sindsdien heeft zij middelen ontwikkeld om de natuur grootschalig te beïnvloeden en aan te wenden voor productiedoeleinden, zoals in de landbouw gebeurt. Dit, in samenhang met de enorm gestegen wereldbevolking, legt een enorme verantwoordelijkheid op de schouders van de mensheid.

Want nu, nog geen tweehonderd jaar na de industriële revolutie, ontdekken we dat de wereld minder eenvoudig maakbaar is als we dachten. We hebben misschien wel wat trucs door waarmee we de natuur kunnen manipuleren, maar het groter verband tussen allerlei systemen snappen we nog lang niet, laat staan dat we ze in de hand hebben. Met als gevolg dat het klimaat verandert, de biodiversiteit schrikbarend afneemt en de natuur zwaar vervuild raakt, wat allerlei consequenties heeft voor het leven op aarde. De landbouw speelt hier een grote, helaas negatieve rol in. Een alternatief zou een duurzame landbouw moeten zijn. En die bestaat: biologische landbouw. Biologische landbouw moet vanwege haar duurzame karakter dé landbouwmethode van de wereld te worden.

Een tweede argument is dat biologische landbouw niet zomaar een alternatief idee is, maar dat zij al bewezen heeft in de praktijk te functioneren.

De Biologische bedrijfstak is altijd al duurzaam geweest, al lang voordat dit woord in de mode kwam. Vanaf haar geboorte begin vorige eeuw heeft zij zich ontwikkeld tot een internationaal gewaardeerde methode, die al decennia bewijst een praktisch en economisch levensvatbaar alternatief te zijn. Zowel op het gebied van onderzoek, vakonderwijs, certificering en distributie kent de bedrijfstak een goede infrastructuur. En van groot belang: zij kent een vaste en groeiende consumentenaanhang.

Een derde argument is dat het steunen van biologische landbouw een effectieve investering is in duurzaamheid.

In theorie zou de overheid eenvoudig kunnen volstaan met aanscherping van bestaande regelgeving om duurzaamheid af te dwingen. Maar omdat zij met verschillende strijdige economische, politieke en internationale belangen te maken heeft, is het niet mogelijk snel effectieve maatregelen te nemen. Daarnaast zijn normen gebaseerd op wetenschappelijke inzichten die aan verandering onderhevig zijn. Van veel stoffen is onvoldoende bekend welke gevolgen zij hebben voor organismen en ecosystemen. Veel beter en effectiever is het om ontwikkelingen te stimuleren die onder consumenten en het bedrijfsleven zelf al leven. Verandering van binnenuit is sterker dan opgelegde verandering. Als mensen overstappen op biologische producten is er ook een goede kans dat zij ook op andere gebieden meer duurzaam gedrag gaan vertonen. 

Een vierde argument is dat biologische landbouw zo snel mogelijk de traditionele landbouw moet vervangen.

Hoewel de biologische bedrijfstak sterk groeiende is, zijn de marktaandelen relatief nog te laag om een grote invloed te hebben. Toch is het van groot belang dat de biologische landbouw op zo kort mogelijke termijn de standaard wordt. Het mondiaal omzetten van de gangbare landbouw in biologische landbouw is een enorm maatschappelijk project waarvoor veel tijd nodig is. En juist zaken als de dramatisch afnemende biodiversiteit en de sterk toenemende wereldbevolking, die in de komende 40 jaar van 6 naar minstens 9 miljard mensen zal groeien, tonen aan dat haast geboden is. Alle zeilen zullen dus bijgezet moeten worden om de groei van de biologische landbouw te vergemakkelijken en te versnellen. De overheid kan hier een belangrijke, stimulerende rol in spelen.

Er is ook kritiek op de Biologische landbouw. Op een viertal punten wil ik graag ingaan.

Een eerste tegenargument is dat Biologische landbouw een te lage opbrengst heeft.

Biologische landbouwmethoden hebben inderdaad een duidelijk lagere opbrengst dan de intensieve landbouw. Dat betekent dat de producten duurder zijn, maar als je de schade die gewone producten met zich meebrengen in hun prijs zou verrekenen, dan zouden ze ook niet meer zo goedkoop zijn.

Ernstiger is dat een lage productie problemen op zou kunnen leveren door de sterke stijging van de wereldbevolking, die zoals eerder genoemd in het jaar 2050 minstens uit 9 miljard mensen zal bestaan. Het is niet voor niets dat landen als bijvoorbeeld China nu al landbouwgrond opkopen in bijvoorbeeld Afrika. Daarmee proberen ze hun eigen voedselzekerheid voor de toekomst veilig te stellen.

Toch denk ik dat het noodzakelijk is dat de gewone landbouw vervangen wordt door biologische landbouw. Op dit moment beschikken we nog over een overschot aan landbouwcapaciteit. De honger nu is dan ook geen gevolg van dat er niet genoeg land is, maar van eigendomsverhoudingen en distributie. Dit blijkt ook wel uit het doordraaien en dumpen van voedseloverschotten.

Daarnaast wordt er nu heel veel land gebruikt voor de veeteelt. Weilanden voor het grazen, maar vooral ook akkerland voor het verbouwen van veevoer. Voor 1 kilo vlees wordt vijf kilo graan gebruikt. De oplossing voor het dreigende tekort aan landbouwgrond en voedsel moet dan ook worden gezocht in een verkleining van de mondiale veestapel.

Mocht het in bepaalde gevallen het niet mogelijk blijken om voldoende voedsel te verbouwen of te importeren, dan ben ik voorstander om bij uitzondering en liefst tijdelijk de regels voor biologische landbouw plaatselijk te versoepelen.

Een tweede tegenargument is dat Biologische landbouw een te grotere CO2-uitstoot met zich meebrengt.

 Voor een deel is het waar dat biologische landbouw meer CO2 uitstoot met zich meebrengt dan gewone landbouw en veeteelt. Niet zozeer in de akkerbouw, want biologische grond houdt door zijn rijke bodemleven juist drie keer zoveel CO2 vast dan gewone landbouwgrond. Het verschijnsel van een hogere CO2 productie doet zich vooral voor in de biologische veeteelt. Dit komt onder meer omdat dieren een langer leven hebben en dus ook meer methaan en CO2 produceren. Maar in plaats van daarmee de biologische veeteelt tot ongeschikt te verklaren, is het juist (nog) een argument om de mondiale veestapel terug te brengen tot een grootte die ecologisch verantwoord is. Verdere CO2 reductie moet elders gevonden worden, zoals in het vervoer en in de industrie.

Een derde tegenargument is dat de markt zelf de beste methode is om het meest succesvolle systeem te selecteren.

Het marktmechanisme zorgt voor efficiëntie en economische en technische vooruitgang, maar laat zich alleen maar beïnvloeden door zaken die met geld te maken hebben, terwijl haar eigen invloed veel verder strekt. Veel belangrijke dingen, zoals biodiversiteit, schone leefomgeving en goede arbeidsomstandigheden, zijn helaas niet direct in geld uit te drukken of hebben geen directe economische waarde. Er moet dus op zijn minst een correctie komen op het marktmechanisme om uitputting van de aarde en vernietiging van een groot deel van het leven te voorkomen.

Die correctie moet komen vanuit een samenwerking tussen consument, maatschappelijk verantwoord ondernemende producent en overheid. De consument heeft een belangrijke rol omdat haar koop- en consumptiegedrag uiteindelijk bepaalt hoe en wat er geproduceerd wordt. Helaas is het niet eenvoudig om die invloed vorm te geven. De informatie om bewust te consumeren is niet eenvoudig bijeen te brengen en te doorgronden. Bovendien is de evolutie van de mens als soort nog niet zo ver geschreden dat de individuele mens in alle gevallen het algemeen belang boven het eigen belang stelt. In een sterk geïndividualiseerde samenleving zoals de onze, zien we dan ook dat het een weliswaar groeiende, maar toch nog kleine groep mensen is die vrijwillig bereid is structureel financiële offers te doen en met een bescheidener levensstijl genoegen te nemen.

Hier ligt een rol voor de overheid. Zij heeft de mogelijkheid om stimulerende maatregelen te nemen, zoals het afschaffen van de BTW op biologische producten. Daarmee worden biologische producten goedkoper en zullen er meer mensen over de streep getrokken worden.

Een vierde tegenargument is dat Biologische producten niet gezonder of smakelijker zouden zijn.

Onderzoek naar smaak en gezondheidsaspecten van biologische producten levert uiteenlopende resultaten op, wat te wijten is aan de grote kwaliteitsschommelingen binnen de producten. Daardoor zijn er onderzoeken te vinden waarin biologische producten niet meer gezonde stoffen dan gewone producten. Maar het grootste onderzoek leert dat biologische producten gemiddeld meer voedingsstoffen, vitamines, mineralen en anti-oxidanten bevatten.  Op biologische producten worden logischerwijs in ieder geval geen gifresten gevonden, terwijl dit bij gangbare producten, afhankelijk van het soort en de afkomst, wel degelijk het geval is. Niet zelden worden de toegestane normen hierbij overtreden en is er soms zelfs sprake van gezondheidsrisico.

Wat de smaak betreft wordt over het algemeen gesteld dat de smaak van verse biologische producten ten opzichte van gewone producten iets- tot veel beter is.
Het grootste belang van biologische producten zit echter niet in hun smaak, kwaliteit of zelfs directe gezondheidsvoordelen, maar in de minder negatieve invloed die zij op de ecosystemen heeft.

Ik wil dit betoog afsluiten met de volgende conclusie:

Biologisch is geen luxe, het is een overlevingsvoorwaarde en zij verdient het gesteund te worden door de overheid.