www.duurzaamnieuws.nl    17 november 2010    (auteur: Greetje Witte-Rang)

Vanwege de vele samenhangen tussen economie en geweld en geweldsvoorbereiding zijn stappen op het gebied van vrede en ontwapening dringend noodzakelijk voor het bereiken van een eerlijke en duurzame wereld. In dit artikel behandelen we die relaties kort.

1. Economie en geweld
Ongelijkheid is een voedingsbodem voor conflict en daarmee voor geweld: het leidt tot direct geweld (zoals om de toegang tot hulpbronnen) en het legitimeert geweldsgebruik, ook van derden. Milieu en klimaat hebben hierop in toenemende mate invloed.

Dit doet zich voor op lokaal niveau (zoals de strijd tussen bevolkingsgroepen om –vaak schaarser wordend- water en weidegronden  en de toegang tot belangrijke grondstoffen), op regionaal niveau (zoals de strijd om water in het Midden Oosten), maar ook op internationaal niveau. Hun hoge consumptieniveau heeft de rijke landen immers afhankelijk gemaakt van hoge importen van grondstoffen en energie. De toevoer wordt (zo nodig gewapenderhand) bewerkstelligd en vervolgens beveiligd en afgedwongen. Men spreekt over ‘energieveiligheid’ en ontwikkelt overeenkomstige militaire strategieën. De oorlogen in Irak en Afghanistan zijn niet los te zien van de strijd om olie. Leveranties van belangrijke hulpbronnen zijn bovendien een invloedrijk politiek wapen geworden (zie het beleid van Rusland tegenover zijn buren).
Er is ook sprake van indirecte relaties. Het bestaan van wereldwijde ongelijkheid is een bron van (terechte) gevoelens van onvrede bij miljoenen die niet of nauwelijks in hun bestaan kunnen voorzien en vormt voor groepen terroristenn een legitimering om geweld te gebruiken.

Ongelijkheid en armoede die het gevolg is van de aantasting van de leefomgeving door klimaatverandering en milieuschade (uitputting van de grond, vervuiling, erosie) leiden bovendien tot migratie, die in vele landen aanleiding is voor conflicten. Door de rijke landen wordt migratie steeds vaker verbonden met veiligheidsrisico’s (zoals bijvoorbeeld in de Europese Veiligheidsstrategie).

Deze situatie wordt in de hand gewerkt door een economisch beleid in de rijke landen dat arme landen in hun ontwikkeling belemmert (lage prijzen van exportproducten uit ontwikkelingslanden, beperkte toegang tot de markten van de rijke landen en talloze andere vormen van oneerlijke handel) en dat bovendien door het hoge niveau en de aard van de consumptie een onevenredig beslag legt op de aardse hulpbronnen en klimaatverandering veroorzaakt. Een ander economisch beleid (duurzaam, eerlijk) kan hier uitwegen bieden.
 
2. Economie en geweldsvoorbereiding 
De militaire sector absorbeert op een grote schaal energie, geld en grondstoffen. In de traditionele economische cijfers is dit niet terug te vinden: militaire productie levert daarin een positieve bijdrage aan economische groei, ook nog eens ‘geflatteerd’ door het gegeven dat regeringen vanwege een uitzonderingspositie voor de wapenindustrie in alle vrijhandelsverdragen (WTO-verdrag, EU-verdrag) hun defensie-industrie mogen subsidiëren. 

Om de hoge ontwikkelingskosten van hun eigen wapens te drukken stimuleren westerse landen (onder meer met exportkredietverzekeringen) de export van wapens zodat de investering terugverdiend kan worden.

De wapenindustrie is een kapitaalintensieve economische sector, die voortgedreven wordt door voortdurende vernieuwing en er belang bij heeft dat de geproduceerde wapens ook gebruikt en vervangen worden. Er is sprake van een groeiende samenwerking tussen de Europese en Amerikaanse wapenindustrie. De sector kenmerkt zich door krachtige lobbyactiviteiten, waardoor bij steeds meer mensen een denken post vat waarin elk probleem in de wereld wordt gezien als iets waar we militair op moeten reageren (in plaats van ervoor te kiezen het langs andere wegen op te lossen).
Maar er zijn meer sectoren die belang hebben bij conflicten, zoals duidelijk is geworden in de oorlog in Irak: beveiligingsbedrijven, bedrijven die diensten verlenen aan het leger, bouwbedrijven voor de wederopbouw, bedrijven die profiteren van prijsstijgingen door destabilisatie (zoals de oliesector). De oorlog is een lucratieve markt geworden. Deze belangen verlengen de oorlog en versterken het geweld.

Het UNDP stelt dat militaire uitgaven van ontwikkelingslanden een obstakel zijn voor het behalen van de Millenniumdoelen. Ondanks het bestaan van de Nederlandse criteria voor de vergunning van wapenhandel en de Gedragscode Wapenexport van de EU, worden, ook door Nederland nog steeds wapens geëxporteerd naar landen in oorlog als Marokko en naar ontwikkelingslanden (zoals Bangladesh). Vaak zien we bovendien een grote verwevenheid van illegale wapenhandel, drugshandel, mensenhandel, waarin enorme bedragen omgaan.

Dit alles leidt tot nog meer verspreiding van wapens, tot meer geweld en tot verhoging van defensiebudgetten ten koste van sociale uitgaven in veel niet-westerse landen.

Met het bovenstaande zijn nog lang niet alle kosten van geweld beschreven. Zo zijn er ook nog de hoge maatschappelijke kosten die decennialang hun invloed doen gelden: de vele doden, gewonden en getraumatiseerden en de langdurige ontwrichting als gevolg van de aantasting van het waardensysteem en het vertrouwen in de samenleving.

Het behoeft geen betoog dat het uitbannen van geweld en het stopzetten van geweldsvoorbereiding (vredesonderzoek, vreedzame conflictoplossing, conversie, verbod op wapenhandel) een belangrijke bijdrage leveren aan het tot stand komen van een duurzame en solidaire (wereld)samenleving en dat tegelijk het werken aan duurzaamheid en solidariteit een vorm van geweldspreventie is en condities voor vrede schept.

Greetje Witte-Rang

Greetje Witte-Rang schreef deze tekst als bijdrage voor de cursus 'Economie Voorbij de Crisis' die Platform voor een Duurzame en Sociale Economie verzorgt aan de Universiteit van Tilburg. De cursus biedt achtergrondkennis voor de Fair & Green Deal (www.platformdse.org)